Instagram story viewer> @vamshaeran> Posts

وام‌شاعران

@vamshaeran

1.9K

followers

3684

following

نگاهی به وام‌گیری‌های شاعرانه
بررسی‌های بینامتنی و تطبیقی‌
_
: کانال تلگرام

POSTS STORIES REELS

_
بازنشر
-
وام‌گیری مضمون، تصویر و ساخت نحوی
_
در ادب فارسی ایراد سخنی خیال‌انگیز از جانب شاعر خطاب به مردمی که بر سر مزار او حاضر می‌شوند، سابقه دارد. سهراب نیز از چنین رسم شاعرانه‌ای استقبال کرده‌ست اما به شیوه‌ی بیدل.
_
صرف‌نظر از انتخاب کلمات، آنچه در شعر سهراب نسبت به بیت بیدل متفاوت به‌نظر می‌رسد، قسمتی از تصویر یا جزئی از تشبیه است. سهراب به جای "دل" (مستعارله) از اضافه‌ی تشبیهیِ "چینیِ نازکِ تنهایی من" بهره گرفته است. به تعبیری تنها، عنصرِ مشبه (مستعارٌله) در این دو تشبیه متفاوت جلوه می‌کند.
_
از نظر ساخت نحوی شباهتی آشکار میان دو متن مذکور ملاحظه می‌شود. اگر جمله‌ی اول بخش موردنظر از شعر سهراب را کنار بگذاریم، آنچه می‌ماند دو گزاره است که با قید ربط (Linking adverb) "مبادا" به هم مربوط شده‌اند. این قید توجیه‌کننده‌ی نوعی ارتباط علّی (تعلیلی) میان دو جمله است. به نظر می‌رسد سهراب نظر بر قید "فهمیده" در شعر بیدل از قیدی دیگر: "نرم و آهسته" در همان جایگاه نحوی بهره گرفته است. نکته‌ی دیگر آنکه در جمله‌ی آخر هر دو متن، سازه‌ی آغازین جمله یعنی نهاد به جایگاه پس از فعل تاخیر یافته و جالب آنکه نقش این عنصر به لحاظ بلاغی در هر دو شعر "مشبه" است. مسلماً اگر سهراب جمله‌ی پایانی را به‌صورت زیر و به‌گونه‌ی متعارف می‌نوشت، به‌لحاظ چینش ارکان جمله شباهت کمتری پدید می‌آمد:
_
"مبادا که چینی نازک تنهایی من ترک بردارد."
_
از نظر وضعیت صرفی افعال نیز شباهت میان دو شعر قابل بررسی‌ست. به تناظر افعال "بیایید" با "بردار" و "بردارد" با "بشکنی" به لحاظ وجه فعل دقت کنید.
_
پانوشت: دکتر سید مهدی طباطبایی (@qazalnegah) در مقاله‌ای تحت عنوان "تاثیر بیدل بر شعر انقلاب اسلامی" به شباهت میان دو شعر مزبور اشاره کرده‌ است و بیتی دیگر از بیدل را نیز ذکر می‌کند که حاوی چنین مضمونی‌ست:
_
"بر خاک مزارم قدم آهسته گذارید
آیین ادب مغتنمِ شرم بدارید"

#سهراب_سپهری #بیدل_دهلوی #توارد #وام‌_شاعران by @vamshaeran

_
[به x]، [به y]
بحثی در باب یک ساخت پرتکرار
_
صرف‌نظر از بحث تقدم و تاخر متون فوق بر یکدیگر، در نوشته‌ی حاضر به بررسی یک ساخت مشترک میان این متون خواهیم پرداخت. در روزگار کنونی استفاده از ساخت‌هایی حاوی "سوگند به چیزی" در آثار بسیاری از شعرا، به‌ویژه شاعرانی که آثار خود را منتسب به جریانی موسوم به "شعر پست‌مدرن" می‌دانند، دیده می‌شود. اما بهره‌گیری مکرر از چنین ساخت‌هایی در یک شعر یا ترانه چه امکاناتی را به لحاظ ساختاری و محتوایی در اختیار شاعر قرار می‌دهد؟
_
با توجه به مثال‌های حاضر درمی‌یابیم که شاعر از رهگذر چند سوگند که به صورت [به x]، [به y] قابل بازنمایی‌ست، توجیهی ساختاری برای گردهم‌آوردن چندین تصویر پراکنده تراشیده است. به تعبیری، این ساخت به منزله‌ی یک "سازوکار انسجام متنی" عمل می‌کند و اجزای متن را به هم پیوند می‌دهد. ازین دریچه، مصراع‌هایی که به‌لحاظ معنایی یا کاربردی متفاوت با یکدیگر نظر می‌رسند، در کنار یکدیگر یک متن واحد و یک انداوم‌واره‌ی منسجم را ایجاد می‌کنند.
_
از طرفی به خاطر محدودیت‌های صوری قالب‌های کلاسیک فارسی و محدودیت طول مصراع‌ها، گاه شاعران از امکان "حذف" اجزای کلام استقبال می‌کنند تا بدین تمهید، کلمات و مفاهیمی بیشتری را در یک بیت یا مصراع بگنجانند. در ساخت‌‌هایی که بدان اشاره شد تنها با یک متمم فعلی روبه‌رو هستیم و قابلیت‌های نحوی زبان فارسی و پارامتر "ضمیر‌اندازی" این امکان را به زبانور می‌دهد تا در چنین ساخت‌هایی، فاعل و اجزای فعل را حذف کند و تمرکز را بر جزء واژگانی گروه حرف اضافه‌ای یا به‌تعبیری، موضوعاتی که به‌ آن‌ها قسم می‌خورد، بگذارد.
_
تکرار چنین قسم‌هایی از طرفی می‌تواند منجر به بالابردن سرعت رویدادها در هر گزاره شود و شاعر ازین طریق مخاطب را به حضور در تب و تاب و تلاطم فضای شعر فرابخواند. چنین سازوکاری به‌خوبی با فضاهای حاکم بر اشعار موسوم به پست مدرن همخوانی دارد.
_
علت دیگر استفاده از چنین ساخت‌‌هایی، آن است که شاعر بدین وسیله امکانی برای هنجارگریزی و تابوشکنی پیدا می‌کند. فارسی‌زبانان به‌صورت متعارف به مفاهیمی سوگند می‌خورند که نزد خود و مخاطبانشان حاوی حدی از تقدس یا اعتبار باشد. قسم خوردن‌ به عناصری غیرمقدس و بعضاً تابوهای فرهنگی به خلق نوعی از آشنایی‌زدایی می‌انجامد که با جهان‌بینی شاعران جریانِ یادشده همسویی دارد.
_
ادامه در کامنت
#مهدی_موسوی #اندیشه_فولادوند #یغما_گلرویی #شاهین_نجفی #غزل_پست_مدرن #وام‌شاعران by @vamshaeran

_
بازنشر
-
انسان‌انگاری فصول سال و تصور جامه و لباس برایشان در ادبیات کلاسیک فارسی سابقه‌ی فراوان دارد. در آثار بسیاری از شعرا پنداشتن پوششی از برگ، گل، برف و ... بر تن فصل‌ها، زمین، رستنی‌ها و حتی اوقات روز دیده می‌شود. چنانچه قاآنی می‌گوید:
_
ردای سبزه ربودست و گوشوار سمن
ازار لاله دریدست و طیلسان بهار
_
همچنین یافتن ارتباط میان مشخصه‌های هر فصل با احوالات بدن انسان در ادب فارسی مشاهده می‌شود. مصرعی از یغما گلرویی به خاطرم می‌آید که شاهدی برای این بحث است: "پرسه‌ی پاییزی ما، مرداد داغ دست تو" اما شیوه و کیفیت پرداخت این تصویر در شعر لیلا کردبچه به طرز معناداری مشابه با شعر بیژن نجدی است. در هر دو شعر مذکور انسان‌انگاری فصول به منظور القای مضمونی واحد که "عاشق شدن" است به کار گرفته شده و میان ساختمان و چینش سازه‌‌‌های نحوی هر دو اثر مشابهت بسیاری دیده می‌شود. هر کدام از اشعار یاد‌شده مرکب از یک جمله‌ی پایه و پیرو هستند.
_
جمله‌‌ی پیرو در شعر نجدی: "که من عاشق دختر همسایه‌‌ام بودم"
_
جمله‌ی پیرو در شعر کردبچه‌: "که عاشقت شدم"
_
هر کدام ازین جملات پیرو حاوی توضیحی درباره‌ی فصل‌های بهار و تابستان (متمم‌های فعل پایه) هستند و چنانچه ملاحظه می‌شوند به جایگاه پس از فعل اصلی تاخیر یافته‌اند‌.
_
ادامه در کامنت by @vamshaeran

_
وام‌گیری تصویر
_
نگاهی به محور عمودی دو غزل درک بهتری از علت این وام‌گیری به ما می‌دهد. اثر آهِ برآمده از آتش سینه بر جان افسرده (منجمد) جماعتی مزور و نیرنگ‌پیشه در بیت حافظ مورد توجه سایه نیز برای سرایش بیتی با رنگ و بوی انقلابی قرار گرفته. اما به‌واقع هوشنگ ابتهاج چنین تصویری را به خدمت درون‌مایه‌ای متفاوت با درون‌مایه‌ی اصلی غزل حافظ گرفته است و با مخاطبانی دیگر سخن می‌کند که در سراسر ابیات، اقبال بلند آنان ستایش شده است. متن کامل دو غزل در بخش استوری قرار داده خواهد شد.
_
پانوشت: در مقاله‌ای با عنوان "روابط بینامتنی بین غزلیات حافظ و سایه" نوشته‌ی مژگان مهدوی، به مورد حاضر به‌عنوان شاهد مثالی برای "بینامتنیت صریح" اشاره شده است.

#هوشنگ_ابتهاج #سایه #بینامتنیت #وام_شاعران by @vamshaeran

_
بازنشر
وام‌گیری تصویر
-
تفاوت اندکی در نحوه‌ی پرداخت این تصویر در دو شعر یاد‌شده وجود دارد که به وجه(mood) افعال و میزان اطمینان راوی از ارائه‌ی گزاره بازمی‌گردد.
-
پانوشت: البته گروس عبدالملکیان نسخه‌ای ویراسته از این شعر را در کتاب "پذیرفتن" خود منتشر کرده که در آن سطرهای مذکور حذف گردیده.
_
#گروس_عبدالملکیان #شهرام_شیدایی #بینامتنیت #وام_شاعران by @vamshaeran

_
وام‌گیری تصویر
_
در سطرهای فوق آنچه می‌سوزد، صرفاً شاخه‌ای از درخت نیست بلکه آنچه در مجاورت با "شاخه‌" و در شبکه‌ی معانی متداعی با آن قرار داشته، در حال سوختن است و برآمدن صدای گنجشک از هیزم نشان می‌دهد که خاطرات و گذشته‌ی درخت نیز به کام آتش کشیده شده. این تصویر، با تفاوت‌هایی صوری در شیوه‌ی پرداخت، در هر دو متن ذکرشده به چشم‌ می‌خورد.
_
البته درمورد خوانش نحوی-معنایی متن بیژن نجدی و معنای پیش‌اضافه‌ی "با" در جمله‌ی آخر متن مذکور حدی از ابهام وجود دارد اما باتوجه به بافت متنی به‌نظر می‌رسد که احتمالاً مقصود نجدی در سطر آخر، شنیده شدن صدای گنجشک از هیزمِ در حال سوختن، باشد.
_
پانوشت: حسن آذری در پاورقی کتاب خود به شباهت این شعر با شعری از علیرضا عباسی اشاره کرده اما متاسفانه نتوانستیم آن را پیدا کنیم. احتمالاً جناب آذری از متن بیژن نجدی اطلاع نداشته‌اند و اگر جز این بود، در پاورقی از آن یاد می‌کردند.
_
سپاس از دوست ارجمندی که این مثال از وام‌گیری را برای ما ارسال کردند.
_
#بیژن_نجدی #حسن_آذری #علیرضا_عباسی #بینامتنیت #وام‌_شاعران by @vamshaeran

_
بازنشر
-
وام‌گیری تصویر
-
تصویر رشته‌های باران از منظر راوی در شعر بودلر به میله‌ی‌های زندان تشبیه شده؛ نگاهی حاوی آشنایی‌زدایی به باران که در ادبیات کلاسیک فارسی سابقه‌‌ای از آن به ذهن نگارنده‌ی این متن نمی‌رسد. این تصویر در شعر مهدی اشرفی با تفاوت‌هایی در شیوه‌ی پرداخت به چشم‌ می‌خورد. او شباهت میان "میله‌ی زندان" و "باران" را در کالبد استعاره ریخته و به‌نسبت بودلر نگاهی غیرمستقیم به این ارتباط تصویری داشته است.
-
#مهدی_اشرفی #بودلر #بینامتنیت #وام‌_شاعران by @vamshaeran

_
وام‌گیری تصویر
_
تشبیه "نگاه" به "عاملی دارای اثر فیزیکی بر بدن" در ابیات فوق دیده می‌شود. در هر دو مثال، از باقی ماندن اثر نگاه بر محبوب هراس وجود دارد و هر دو شاعر به‌نوعی این عمل را ناپسند قلمداد می‌‌‌کنند. حضور کلمات "ماند" و "بمونه" در جایگاه ردیف مثال‌های حاضر و حروف "ا ه " در جایگاه حروف اصلی قافیه، وجهی دیگر از شباهت ابیات فوق به یکدیگر است.
_
هم‌ردیف با این تصویری که درمورد آن صحبت شد، اردلان سرفراز در مصرع دوم به تصویری دیگر با مضمونی مشابه اشاره می‌کند و ازین رهگذر کلام خویش را انسجام می‌بخشد. همچنین مسیح کاشانی هوشمندانه با استخدام اصطلاح "بر گردن کسی بودن" تلویحاً اثر "گناه" و "نگاه" را یکسان به حساب می‌آورد. شایسته‌ است تا در باب ظرایف بلاغی و دقایق زبانی بیت مسیح کاشانی سخن بسیار گفته شود اما به‌نظر همین میزان، برای مقایسه‌ی این دو مثال کفایت کند. در پایان باید اشاره کرد که اگرچه هماوردی با قدرت مضمون‌پردازی و نازک‌خیالی‌های سخنوران سبک هندی دشوار است اما درمورد مثال حاضر، با توجه به بافت کلامی منسجم، می‌توان شیوه‌ی پرداخت تصویر ذکرشده در بیت اردلان سرفراز را نیز واجد ارزش ادبی دانست.
_
سپاس از @mahdishabanipoem بابت اشاره به این مثال از وام‌گیری در کانال تلگرام "غزل‌شعر" به آدرس: https://t.me/ghazalshermahdishabani
_
#مسعود_مسیح_کاشانی #رکنا #اردلان_سرفراز #وام‌شاعران by @vamshaeran

_
بازنشر
_
نمونه‌ای از "عقد" یا به شعر درآوردن کلام منثور
برگرفته از مقاله‌ی "نگاهی به اثرپذیری اشعار شفیعی کدکنی از آثار قدما" نوشته‌‌ی محمد بامدادی
_
#شفیعی_کدکنی #نظامی_عروضی #وام‌_شاعران by @vamshaeran

_
وام‌گیری مضمون
مضمون مشترک ابیات فوق مشخصاً برای مخاطبان ادبیات کلاسیک فارسی تازگی ندارد که نظایر آن را به‌دفعات در جای جای متون نظم و نثر قدما ملاحظه کرده‌اند. نکوهش دلبستگی به چندروزه‌ی عمر و سرای سپنج مضمونی پرتکرار است. از طرفی اشاره و تلمیح به اسطوره‌ی جاودانگی، داستان خضر و چشمه‌ی حیوان در اشعار کلاسیک فارسی فراوان سابقه دارد. همواره نشانه‌های این اسطوره در‌تناسب با جهانبینی هر یک از شعرا به‌منظور افاده‌ی درونمایه‌‌‌ای به‌کار گرفته شده اما در نگاه برخی سخنوران نظیر صائب داستان جاودانگی، داستان اندوه بی‌پایان است و بسامد تکرار این مضمون در سراسر دیوان او به‌حدی‌ست که ناخواسته اشاره‌ به آن توسط پیروان شعر وی جای تعجب ندارد. اگرچه نمی‌توان به هیچ شاعری بابت به‌کارگیری چنین مضامین پربسامدی که ریشه در تاریخ، فرهنگ و سنت ادبی دارد، خرده گرفت، اما امید است که شاعران معاصر خلاقانه مضامین متقدم را از زوایای مختلف بنگرند و خوانشی متمایز از اساطیر ارائه کنند. به زعم بنده تتبع از مضمون یادشده توسط فاضل نظری همراه با وجهی از خلاقیت نبوده و می‌توان آن را به‌نوعی بازگویی یا دگرگفتِ ابیات صائب دانست با این تفاوت که در شعر فاضل به داستان خضر اشاره‌ای نشده.

سپاس از @loumana_gallery

از همراهان عزیز می‌خواهم اگر شعری با چنین مضمونی در حافظه دارند، آن را در بخش نظرات ذکر کنند.

#صائب_تبریزی #فاضل_نظری #وام‌_شاعران by @vamshaeran

_
کلیات
بخش سوم

اهداف وام‌شاعران و ضرورت مطالعات بینامتنی

۱) فعالیت وام‌شاعران از جهاتی با پژوهش‌هایی در حوزه‌ی ادبیات تطبیقی، سبک‌شناسی، زبانشناسی و ادبیات ارتباط می‌یاد و به‌تبع‌ آن، همان اهدافی را می‌جوید که تحلیلگران‌های حیطه‌های مذکور در پی آنند. امید است که چنین بررسی‌هایی دریچه‌ای باشد به بیان نکات و دقایقی که خردک ارزشی در نقد ادبی دارند.
۲) از رهگذر بررسی‌های بینامتنی می‌توان نگاهی کرد به سیر تحول و تطور یک مضمون یا تصویر در آثار شعرای مختلف. اینکه چگونه یک عنصر واحد از مناظر گونه‌گون نگریسته می‌شود و هر شاعر چگونه یک تصویر متقدم را به خدمت درون‌مایه‌ای متفاوت و اهداف شاعرانه‌ی خود در می‌آورد، از اهمیت برخوردار است.
۳) با چنین پژوهش‌هاییست که نقش بسیاری از شعرا چون بیدل و خاقانی در ادبیات معاصر فارسی پررنگ می‌شود و مخاطبان ادبیات آشنایی بهتری با خاستگاه اندیشه‌ها و فنون ادبی بسیاری از شعرا که در اثر خود هوشمندانه مضامین و تصاویر پیشین را مهندسی کرده‌اند، پیدا می‌کنند. همچنین نقش ارزشمند ادبیات ملل بر بالیدن اشعار معاصر به مخاطبان ادبیات یادآوری می‌شود. امید که مشاهده‌ی وام‌شاعران بتواند مخاطبان را به مطالعه‌ی بیشترِ شعر کلاسیک فارسی و شعر ملل سوق دهد.
۴) وام‌شاعران می‌کوشد صدای شاعرانی باشد که کشف‌های ادبیشان، خواسته یا ناخواسته توسط شاعری دیگر وام‌گرفته شده است، بی‌آنکه نامی از آن‌ها به میان آمده باشد.
۵) فراوان رخ می‌دهد که شاعری برحسب توارد از عنصری عاریه‌ای در اثر خود بهره بگیرد. صفحاتی نظیر وام‌شاعران به این افراد، یادآوری می‌کند تا با درج اصلاحیه یا یک پاورقی در چاپ جدیدِ کتابشان به وام‌گیری خود از اثر متقدم اشاره کنند.

سخن پایانی

امید که این صفحه بتواند با رعایت انصاف و با تکیه بر مطالعات زبانی و ادبی تحلیل‌هایی به‌دور از غرض‌ورزی به‌منظور پیشبرد اهداف مزبور ارائه کند.

سپاس فراوان از شما همراهان بزرگوار

#وام_شاعران by @vamshaeran

_
کلیات
بخش دوم
_
شیوه‌ی انتشار مطالب
در صفحه‌ی اینستاگرام وام‌شاعران، هر کدام از پست‌ها متضمن تصاویری از چند متن است که در یک یا چند مؤلفه یا یکدیگر شباهت دارند. متنی که نسبت به دیگر متون تقدّم داشته باشد، با رنگ مشکی، و متون متأخر با رنگ آبی‌ تیره نگاشته می‌شوند.در شرایطی که درمورد تاریخ انتشار یا تقدّم و تأخر متون ابهامی وجود داشته باشد، صرفاً از رنگ مشکی استفاده می‌شود. لازم به ذکر است که درهر پست لزوماً متن کامل اشعار ذکر نمی‌شود و تمرکز بر بخش‌هایی از متون‌ست که مشتمل بر وام‌گیری‌اند. البته تا حد امکان تلاش می‌شود تا متن کامل اشعار، همزمان با انتشار هر پست در بخش استوری قرار بگیرد تا مخاطبان با دید جامع‌تری امکان قضاوت درمورد ابعاد وام‌گیری را پیدا کنند.
_
چالش‌ها و دشواری‌ها

۱) مسلماً گردانندگانِ کانال و صفحه‌ی وام‌شاعران به تمام گنجینه‌ی ادبی ایران و جهان اشراف ندارند و قطعاً حین تحلیل‌های خود مواردی را از دست می‌دهند. ممکن است ، تصویر یا مضمونی در اثر هزاران نفر به کار رفته باشد اما به علت عدم آگاهی، از میان آن‌ها تنها به دو اثر اشاره شود. لذا وام‌شاعران صمیمانه محتاج یاری مخاطبان حرفه‌ای و پژوهشگران زبان و ادبیات خواهد بود تا با یادآوری مثال‌های بیشتر تحلیل‌ها را غنا بخشند.
۲) جز در موراد انتحال، به علت عدم آگاهی از نیت حقیقی شعرا هنگام نگارش آثار، نمی‌توان با قطعیت از «سرقت ادبی» و «توارد» سخن گفت.

ادامه‌ی متن در پست بعدی

#وام_شاعران by @vamshaeran